Ta nói thêm về một dòng tweet nữa nhé — dòng này tôi thích ngay từ lần đầu nhìn thấy, hình như tôi còn đăng lại nó. Tôi nghĩ người ta đăng lại một câu nói khi họ bắt gặp điều gì đó mà chính họ chưa tìm ra cách diễn đạt — họ vốn đã biết nó trong đầu, nhưng nó còn nằm ở dạng ngầm, chưa ai gọi thành lời.
Tôi nghĩ đó là lúc người ta bảo: “Câu này, tôi phải đăng lại.”
Dòng tweet đó đăng ngày 17 tháng Giêng: “Trách mình cho mọi chuyện, và giữ lấy quyền tự quyết.”
Theo cách hiểu của tôi: hãy nhận trách nhiệm về mọi thứ — vì trong chính hành động nhận trách nhiệm về một vấn đề, bạn tạo ra và gìn giữ cái quyền được đứng ra giải quyết vấn đề đó. Nếu vấn đề không thuộc trách nhiệm của bạn, thì bạn cũng chẳng có cách nào sửa được nó.
Trước hết, nói về cái ý của anh — rằng đó là điều anh vốn đã biết, chỉ là được diễn đạt theo cách anh thích. [Nhà tư tưởng Mỹ thế kỷ 19] Emerson làm điều này suốt. Ông diễn đạt mọi thứ đẹp đến mức ta phải thốt lên: “Ơ, đây chính xác là điều tôi vẫn nghĩ, vẫn cảm thấy — chỉ là tôi không biết nói ra thế nào.”
Chính Emerson đã viết về hiện tượng ấy: “Trong mọi tác phẩm thiên tài, ta nhận ra những ý nghĩ mình từng chối bỏ; chúng quay về với ta, mang theo một vẻ uy nghi xa lạ.” Tôi mê câu đó. Và đó cũng là điều tôi cố làm trên Twitter: nói một điều đúng, theo một cách thú vị.
Mà không chỉ cần đúng và thú vị — nó còn phải có sức nặng cảm xúc thật sự đằng sau. Nó phải là thứ vừa chạm vào tôi gần đây, vừa quan trọng với tôi. Nếu không, tôi chỉ đang diễn. Tôi không ngồi vắt óc nghĩ ra tweet để viết. Thường là có chuyện gì đó xảy đến với tôi, chạm vào cảm xúc của tôi, rồi tôi chưng cất nó lại theo một cách nào đó.
Tôi tự kiểm nghiệm: “Điều này có đúng không?” Nếu tôi thấy nó đúng — hoặc đúng phần lớn, hoặc đúng trong ngữ cảnh mà tôi quan tâm — và nếu tôi có thể nói nó theo cách nào đó khiến nó găm lại trong trí nhớ, thì tôi đăng. Với những người “bắt” được nó, chẳng có gì mới cả.
Một câu không được nói theo cách thú vị thì chỉ là sáo ngữ; nghe nhiều quá rồi thì cũng thành sáo ngữ. Nhưng nếu được nói theo cách thú vị, nó có thể gợi lại cho người đọc một điều từng quan trọng với họ — hoặc trở thành cái móc giúp họ chuyển những trải nghiệm riêng của mình thành hiểu biết khái quát hơn, ngay trong đầu họ.
Tôi thấy quá trình đó có ích cho chính mình, và hy vọng nó cũng có ích cho người khác. Giờ nói về dòng tweet cụ thể này. Tôi để ý thấy một khuynh hướng: người ta rất hay yếm thế. Họ nói, chẳng hạn: “Của cải toàn là của ăn cắp cả thôi” — bọn tài phiệt ngân hàng, bọn tư bản thân hữu, hay quân trộm cướp, tài phiệt đầu sỏ gì gì đó.
“Đời này đừng hòng ngoi lên nếu anh là loại X.”
“Đừng hòng ngoi lên nếu anh là con nhà nghèo.”
“Đừng hòng ngoi lên nếu anh thuộc chủng tộc này, sắc dân kia, nếu anh sinh ra ở cái nước nọ, nếu anh què quặt hay mù lòa” — vân vân.
Vấn đề nằm ở chỗ này: đúng, trên đời có những rào cản thật. Sân chơi không hề bằng phẳng, còn “công bằng” là thứ chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của trẻ con — chẳng ai định nghĩa nổi nó một cách rốt ráo. Nhưng thế giới này không phải toàn là may rủi. Thực ra chính bạn biết điều đó — vì trong đời bạn có những việc bạn đã làm dẫn đến kết quả tốt, và bạn biết rõ: nếu ngày ấy không làm việc đó, kết quả tốt kia đã không đến.
Vậy nên bạn tuyệt đối có thể xoay chuyển được cục diện — không phải mọi thứ đều là số phận. Và khung thời gian càng dài, hành động càng ráo riết, số vòng thử-sửa càng nhiều, suy nghĩ và lựa chọn bỏ vào càng kỹ — thì vai trò của may rủi càng nhỏ đi. Nó lùi dần về phía chân trời.
Cho anh một ví dụ đơn giản — nhiều người sẽ không ưa ví dụ này vì họ không ở Thung lũng Silicon, nhưng cứ nghe đã: hai mươi năm trước, mọi người trẻ xuất sắc mà tôi từng gặp ở Thung lũng Silicon — tất cả, không sót một ai — giờ đều thành công. Tôi không nghĩ ra nổi một ngoại lệ. Lẽ ra ngày ấy tôi nên lập hẳn một danh mục đầu tư theo độ xuất sắc của họ. Mà nghĩ lại, đó chính là điều [vườn ươm khởi nghiệp] Y Combinator đang làm ở quy mô lớn đấy — một cỗ máy tuyệt vời.
Nghĩa là: nó linh nghiệm. Ai bám trụ đủ hai mươi năm, nó linh nghiệm. Giờ anh có thể bảo: “Ông nói thì dễ, đấy là chuyện của dân Thung lũng Silicon.”
Nhưng có ai sinh ra ở đó đâu. Họ đều chuyển đến cả. Họ chuyển đến vì muốn ở cạnh những đứa thông minh khác, và vì họ muốn sống ở mức tự quyết cao. Vậy đấy — quyền tự quyết có linh nghiệm. Nhưng nếu bạn cứ ngồi canh đồng hồ đếm thời gian, bạn sẽ thất vọng.
Bạn sẽ bỏ cuộc quá sớm. Vì thế bạn cần một động lực cao hơn. Đó là lý do Elon nhắm đến Sao Hỏa, là lý do Sam [Altman] muốn tạo ra AGI [trí tuệ nhân tạo tổng quát]. Và là lý do Steve Jobs — từ năm mươi năm trước, từ thập niên tám mươi — đã nói về việc chế tạo một chiếc máy tính nằm gọn trong một cuốn sách.
Ông ấy đang nói về chiếc iPad đấy. Chính những tầm nhìn rất dài như thế nuôi bạn đi qua những quãng đường rất dài, để thật sự dựng được thứ bạn muốn dựng và đến được nơi bạn muốn đến.
Còn niềm tin yếm thế thì tự nó ứng nghiệm. Một niềm tin bi quan giống như bạn đang lái xe máy mà mắt cứ dán chặt vào bức tường gạch — cái bức tường đáng lẽ phải đánh lái tránh đi. Bạn sẽ đâm thẳng vào nó lúc nào không hay.
Vậy nên bạn phải giữ lấy quyền tự quyết của mình. Phải giữ lấy niềm tin rằng mình thay đổi được mọi chuyện. Bạn sinh ra vốn đã có nó — trẻ con là những sinh vật tự quyết bậc cao: muốn thứ gì, thấy thứ đó, là đi lấy bằng được. Hãy giữ lấy quyền tự quyết của bạn. Hãy giữ lấy niềm tin rằng bạn có thể thay đổi mọi chuyện.